Sur Ariane
Les textes anciens de référence
Ovide, Métamorphoses, VIII, 169 - 182
Quo postquam geminam tauri iuuenisque figuram
clausit et Actaeo bis pastum sanguine monstrum
tertia sors annis domuit repetita nouenis,
utque ope uirginea nullis iterata priorum
ianua difficilis filo est inuenta relecto,
protinus Aegides rapta Minoide Diam
uela dedit comitemque suam crudelis in illo
litore destituit. Desertae et multa querenti
amplexus et opem Liber tulit, utque perenni
sidere clara foret, sumptam de fronte coronam
inmisit caelo : tenues uolat illa per auras
dumque uolat, gemmae nitidos uertuntur in ignes
consistuntque loco specie remanente coronae,
qui medius Nixique genu est Anguemque tenentis.
Après que Dédale y (1) eut enfermé la double créature, mi-taureau, mi-jeune homme, 
que par deux fois le monstre se fut nourri au sang de l'Acté (2), 
le tirage au sort fixé tous les neuf ans à la troisième reprise l'a dompté ; 
et dès qu'avec l'aide de la vierge fut trouvé l'infaisable chemin 
que nul n'avait suivi deux fois auparavant, 
grâce au fil remis en pelote,
aussitôt le fils d'Égée ravit la Minoïde et fit voile vers Dia
et là sur le rivage, le cruel, il lâcha sa compagne.
Dans son abandon elle exhalait mille plaintes :
Liber lui offrit le secours de ses bras,
et pour que l'éternité d'un astre l'illuminât
il prit à son front la couronne et la lança au ciel :
Elle vole parmi les airs subtils,
et pendant qu'elle vole les gemmes se changent en feux étincelants
et se fixent, tandis que l'image de la couronne subsiste (3),
à mi-chemin entre l'Agenouillé (4) et le Porteur de serpent (5).

(1) dans le labyrinthe*

(2) l'Attique

(3) Il s'agit de la "Corona Borealis" : Les récits donnent à cette "couronne" plusieurs origines. Selon les mythographes elle peut appartenir à Thésée [si Thésée est lui-même l'"Agenouillé"]. Ou bien c'est Amphitrite (ou Thétis l'ayant reçue d'Aphrodite) qui la lui aurait donnée, lorsque le héros avait plongé au royaume de Poseidon pour y chercher l'anneau que Minos y avait jeté par défi et régler le différent qui l'opposait au roi, coupable d'une passion déraisonnable pour Periboea, une des compagnes de Thésée (cf. Bacchylide, Ode XVII et Pausanias, I, 17, 3); il en aurait fait présent à Ariane par la suite. Ou bien il l'aurait obtenue d'Ariane elle-même : dans cette version, les fiançailles d'Ariane et Dionysos précèdent la rencontre de Thésée ; la couronne est un présent du dieu ; Ariane la donne à Thésée pour que l'éclat des pierreries le guide dans l'obscurité du labyrinthe ; Dionysos la place au ciel après la mort d'Ariane. L'autre tradition, surtout poétique, associe cette couronne aux noces d'Ariane et Dionysos à Naxos : elle serait le cadeau de mariage, œuvre d'Héphaistos, offert par Dionysos, qui la tenait d'Aphrodite, ou par la déesse elle-même, élevé parmi les constellations et assurant ainsi l'immortalité de la fille de Minos. Par métonymie sans doute, elle désigne Ariane elle-même dans l'Art d'aimer d'Ovide.

Hygin, Astronomie poétique, II, 5, 1-4 
V. Corona. Haec existimatur Ariadnes fuisse a Libero patre inter sidera collocata. Dicitur enim in insula Dia cum Ariadne Libero nuberet, hanc primum coronam muneri accepisse a Venere et Horis, cum omnes dei in eius nuptiis dona conferrent. Sed ut ait qui Cretica conscripsit, quo tempore Liber ad Minoa uenit, cogitans Ariadnen comprimere, hanc coronam ei muneri dedit ; qua delectata, non recusauit condicionem. Dicitur etiam a Vulcano facta ex auro et indicis gemmis, per quas Theseus existimatur de tenebris labyrinthi ad lucem uenisse ; quod aurum et gemmae in obscuro fulgorem luminis efficiebant. 
Qui autem Argolica conscripserunt, hac afferunt causam. Quod Liber cum impetrasset a parente, ut Semelam matrem ab inferis reduceret, et quaerens ad eos descensionem, ad Argiuorum fines peruenisset, obuiam ei quendam factum nomine Hypolipnum, hominem dignum huius saeculi, qui petenti Libero descensionem monstraret. Hunc autem cum uidisset Hypolipnus puerum aetate miranda corporis pulchritudine reliquis praestantem, mercedem petisse ab eo, quae sine detrimento eius daretur. Liberum autem matris cupidum, si eam reduxisset, iurasse quod uellet se facturum ; ita tamen, quod deus homini non pudenti iuraret. Quo Hypolipnus descensum monstrauit. Igitur cum Liber ad eum locum uenisset et uellet descendere, coronam quam a Venere muneri acceperat, deposuit in eo loco, qui Stephanos est a facto appellatus ; noluit enim secum ferre, ne inmortale donum mortuorum tactu coinquinaretur. Qui cum matrem incolumem reduxisset, coronam dicitur inter astra collocasse, ut aeterna memoria nominis afficeretur. 
Alii dicunt hanc coronam Thesei esse, et hac re propter eum collocatam. Nam qui in astris dicitur Engonasin, is Theseus esse existimatur, de quo posterius plura dicemus. Dicitur enim, cum Theseus Cretam ad Minoa cum VII uirginibus et sex pueris uenisset, Minoa de uirginibus Eriboeam quandam nomine, candore corporis inductum, comprimere uoluisse. Quod Theseus se passurum negauit, ut qui Neptuni filius esset et ualeret contra tyrannum pro uirginis incolumitate disceptare ; itaque cum iam non de puella, sed de genere Thesei controuersia facta esset, utrum is Neptuni filius esset necne, dicitur Minos anulum aureum de digito sibi detraxisse et in mare proiecisse. Quem referre iubet Thesea, si uellet se credi Neptuni filium esse ; se enim ex Iove procreatum facile posse declarare. Itaque comprecatus patrem petiit aliquid signi, ut satisfaceret se ex eo natum ; statimque tonitrum et fulgorem caeli indicium significationis fecisse. Simili de causa Theseus, sine ulla precatione aut religione parentis, in mare se proiecit. Quem confestim delphinum magna multitudo mari prouoluta, lenissimis fluctibus ad Nereidas perduxit ; a quibus anulum Minois, et a Thetide coronam, quam nuptiis a Venere muneri acceperat, retulit, compluribus lucentem gemmis. Alii autem a Neptuni uxore accepisse dicunt coronam, quam Ariadnae Theseus dono dicitur dedisse, cum ei propter uirtutem et animi magnitudinem uxor esset concessa ; hanc autem post Ariadnes mortem Liberum inter sidera collocasse. 
Cf. ici Phérécyde, Ovide, Fastes, Art d'aimer.
Voir cette page.

(4) Nixi genu : La constellation de l'"Agenouillé", " 'En gÒnasin", aujourd'hui "Hercule" : soit Héraclès combattant le dragon du Jardin des Hespérides, ou combattant les Ligures ; soit Thésée devenu assez fort pour soulever le rocher de Trézène et y trouver l'épée et les sandales que son père avait cachées en attendant que l'âge lui permît se rendre à Athènes ; soit Cétée ; soit le musicien Thamyris suppliant les Muses auxquelles il avait lancé un défi et qui le punirent en l'aveuglant ; soit Orphée mis à mort par les femmes de Thrace ; soit Ixion puni et attaché pour avoir tenté de faire violence à Héra ; soit Prométhée enchaîné (voir cette page et les images).
Hygin, Astronomie poétique, II, 6 :
VI. ENGONASIN. Hunc Eratosthenes Herculem dicit, supra draconem collocatum, de quo ante diximus, eumque paratum ut ad decertandum, sinistra manu pellem leonis, dextra clauam tenentem. Conatur interficere draconem Hesperidum custodem, qui numquam oculos operuisse somno coactus existimatur, quo magis custos adpositus esse demonstratur. Se quo etiam Panyasis in Heraclea dicit. Horum igitur pugnam Iuppiter admiratus, inter astra constituit. Habet enim draco caput erectum, Hercules autem dextro genu nixus, sinistro pede capitis eius dextram partem opprimere conatur; dextra manu sublata ut feriens, sinistra proiecta cum pelle leonis, ut cum maxime dimicans apparet. Etsi quis sit hic negat Aratus posse quemquam demonstrare, tamen conabimur demonstrare, ut aliquid uerisimile
dicamus. Araethus autem, ut ante diximus, hunc Cetea Lycaonis filium, Megistus patrem, dicit ; qui uidetur, ut lamentans filiam in ursae figuram conversam, genu nixus palmas diuersas tendere ad caelum, ut eam sibi dii restituant. Hegesianax autem Thesea dixit esse, qui Troezene saxum extollere videtur, quod existimatur Aegeus sub eo ellopium ensem posuisse, et Aethrae Thesei matri praedixisse, ne ante eum Athenas mitteret, quam sua uirtute lapide sublato, potuisset gladium patri referre. Itaque niti uidetur, ut quam altissime possit, lapidem extollat. Hac etiam de causa nonnulli lyram, quae proxima ei signo est collocata, Thesei esse dixerunt, quod ut eruditus omni genere artium, lyram quoque didicisse videbatur. Idque et Anacreon dicit : 

¢gcoà d'A„ge„deo Qhsšwj ™sti lÚrh
Alii autem Thamyrim a Musis excaecatum, ut supplicem ad genua iacentem dicunt ; alii Orphea a Thraciis mulieribus interfici, quod uiderit Liberi patris initia. Aeschylus autem in fabula, quae inscribitur PromhqeÝj luÒmenoj, Herculem ait esse, non cum dracone, sed cum Liguribus depugnantem. Dicit enim, quo tempore Hercules ab Geryone boves abduxerit, iter fecisse per Ligurum fines ; quos conatos ab eo pecus abducere, manus contulisse et complures eorum sagittis confixisse. Sed postquam Herculi tela defecerint, multitudine barbarorum et inopia armorum defessum, se ingeniculasse, multis iam uulneribus acceptis. Iovem autem misertum filii, curasse, ut circa eum magna lapidum copia esset ; quibus se Herculem defendisse et hostes fugasse. Itaque Iouem similitudinem pugnantis inter sidera constituisse. Hunc etiam nonnulli Ixiona brachiis uinctis esse dixerunt, quod uim Iunoni voluerit adferre ; alii Promethea in monte Caucaso uinctum. 

(5) Ð 'Ofioàcoj = "celui qui tient le serpent" (lat. anguitenens : Cic. Nat. II, 109 ; Manil. V, 390 ; anguifer : Colum. XI, 2, 49 ; Ophiuchus : Cic. Arat. 77) : le Serpentaire ( = Asclépios, fils d'Apollon et de la Nymphe Coronis, foudroyé par Zeus avant de devenir une constellation). Pour une localisation plus précise, il faudrait désigner la tête du Serpent. Voir cette page et les images.
Cf. Cicéron, De natura deorum, II 108 sq. (traduisant le poème d'Aratos, 315-340 avant J.C. environ) :

"Hic illa eximio posita est fulgore Corona".
Atque haec quidem a tergo, propter caput autem Anguitenens, 
[109] "quem claro perhibent Ophiuchum nomine Graii".
"Hic pressu duplici palmarum continet Anguem
atque eius ipse manet religatus corpore torto ;
namque uirum medium Serpens sub pectora cingit".
Ovide, Fastes, VI, 735 sq. :
(...)
surgit humo iuvenis telis adflatus avitis,
    et gemino nexas porrigit angue manus.
Alors se dresse au-dessus de l'horizon le jeune homme foudroyé par les traits de son aieul ; il étend ses mains qu'enlacent deux serpents (trad. H.Le Bonniec)
Hygin, Astronomie poétique, II, 14 :
XIV. OPHIUCHUS, qui apud nostros scriptores Anguitenens est dictus, supra Scorpionem constituitur, tenens manibus anguem medium corpus eius implicantem. Carnabîn : Hunc complures Carnabonta nomine dixerunt Getarum, qui suunt in Thracia, regem fuisse ; qui eodem tempore rerum est potitus, quo primum semina frugum mortalibus tradita esse existimantur. Ceres enim cum sua beneficia largiretur hominibus, Triptolemum, cuius ipsa fuerat nutrix, in curru draconum collocatum (qui primus omnium una rota dicitur usus, ne cursu moraretur) iussit omnium nationum agros circumeuntem semina partiri, quo facilius ipsi posterique eorum a fero uictu segregarentur. Qui cum peruenisset ad eum, quem supra diximus Getarum regem, ab eo primum hospitaliter acceptus, deinde non ut beneficus aduena et innocens, sed ut crudelissimus hostis insidiis captus, aliorum paratus producere, suam paene perdidit uitam. Carnabontis enim iussu cum draco unus eorum esset interfectus, ne cum Triptolemus sensisset insidias sibi parari, curru praesidium sibi constituere speraret, Ceres eo uenisse et ereptum adulescenti currum, dracone altero subiecto, reddidisse, regem pro coepto maleficio poena non mediocri adfecisse narratur. Hegesianax enim dicit, Cererem memoriae hominum causa ita Carnabonta sideribus figurasse, manibus tenentem draconem ut interficere existimetur. Qui ita uixerat acerbe, ut iucundissimam sibi conscisceret mortem. Alii autem Herculem esse demonstrant, in Lydia apud flumen Sagarim anguem interficientem, qui te homines conplures interficiebat et ripam frugibus orbabat. Pro quo facto ab Omphala, quae ibi regnabat, multis ornatum muneribus Argos remissum, ab Ioue autem propter fortitudinem inter sidera collocatum. Nonnulli etiam Triiopan Thessalorum regem dixerunt esse ; qui cum suum domicilium tegere conaretur, Cereris ab antiquis collocatum diruit templum. Pro quo facto a Cerere fame obiecta, numquam postea frugibus ullis saturari potuisse existimantur. Novissime prope ad terminum vitae dracone obiecto, mala plurima perpessus, aliquando mortem adeptus, inter astra Cereris uoluntate est constitutus. Itaque adhuc uidetur eum draco circumplexus aeterna merentem adficere poena. Polyzelus autem Rhodius hunc Phorbanta nomine demonstrat, qui Rhodiis auxilio maximo fuisse demonstratur. Nam cum eorum insulam, serpentium multitudine occupatam, ciues Ophiussam appellassent, et in ea multitudine ferarum draco fuisset ingenti magnitudine, qui plurimos eorum
interfecisset, et patria deinque deserta carere coepisset, dicitur Phorbas Triopae filius ex Hiscilla Myrmidonis filia natus, eo tempestate delatus, omnes feras et eum draconem interfecisse. Qui cum maxime Apollini dilectus esset, locatus inter sidera dicitur, ut interficiens draconem laudis et memoriae causa videretur. Itaque Rhodii quotienscumque longius a litore prodeunt classe, prius sacrificant Phorbantis aduentu, ut talis euentus inopinatae uirtutis accidat ciuibus, qualis inscium Phorbanta futurae laudis ad sidera gloriae pertulit casus. Complures etiam astrologi hunc Aesculapium finxerunt, quem Iuppiter Apollinis causa inter astra collocauit. Aesculapius enim cum esset inter homines, et medicina
ceteris praestaret, ut non satis ei uideretur hominum dolores leuare, nisi etiam mortuos revocaret ad uitam, nouissime fertur Hippolytum, quod iniquitate nouercae et inscientia parentis erat interfectus, sanasse, ita uti Eratosthenes dicit. Nonnulli Glaucum Minoos filium eius opera reuixisse dixerunt ; pro quo, ut peccato, Iouem domum eius fulmine incendisse, ipsum autem propter artificium et Apollinem eius patrem inter sidera anguem tenentem constituisse. Ut quidam dixerunt, de hac causa anguem dicitur tenere. Quod cum Glaucum cogeretur sanare, conclusus quodam loco secreto, bacillum tenens manu, cum quid ageret cogitaret, dicitur anguis ad bacillum eius adrepsisse ; quem Aesculapius mente commotus interfecit, bacillo fugientem feriens saepius. Postea fertur alter anguis eodem uenisse, ore ferens herbam, et in caput eius inposuisse ; quo facto, utrosque loco fugisse ; quare Aesculapium usum eadem herba et Glaucum reuixisse. Itaque anguis et in Aesculapii tutela et in astris dicitur collocatus. Qua consuetudine
ducti posteri eius tradiderunt reliquis, ut medici anguibus uterentur. 
 
  • Astronomie ... : Images et prolongements
  • Suggestion : Découvrir le dossier offert par l'académie de Toulouse (2000), établi à propos de Pablo Picasso, La dépouille du Minotaure en costume d’arlequin, 1936. On y trouvera notamment des propositions pédagogiques (pour les classes de Lettres et classiques et modernes ...), des axes de réflexion (essence de la mythologie grecque, actualité du mythe  : textes de Jean-Pierre Vernant, de Jean Starobinski) ...

  •  
     
     
    Retour à la liste des textes grecs et latins
    Accueil langues anciennes
    Langues anciennes dans l'académie de Nancy-Metz