|
|
| Ovide, Métamorphoses, VIII, 169 - 182 |
| Quo postquam
geminam tauri iuuenisque figuram
clausit et Actaeo bis pastum sanguine monstrum tertia sors annis domuit repetita nouenis, utque ope uirginea nullis iterata priorum ianua difficilis filo est inuenta relecto, protinus Aegides rapta Minoide Diam uela dedit comitemque suam crudelis in illo litore destituit. Desertae et multa querenti amplexus et opem Liber tulit, utque perenni sidere clara foret, sumptam de fronte coronam inmisit caelo : tenues uolat illa per auras dumque uolat, gemmae nitidos uertuntur in ignes consistuntque loco specie remanente coronae, qui medius Nixique genu est Anguemque tenentis. |
| Après
que Dédale y (1) eut enfermé la double créature, mi-taureau,
mi-jeune homme,
que par deux fois le monstre se fut nourri au sang de l'Acté (2), le tirage au sort fixé tous les neuf ans à la troisième reprise l'a dompté ; et dès qu'avec l'aide de la vierge fut trouvé l'infaisable chemin que nul n'avait suivi deux fois auparavant, grâce au fil remis en pelote, aussitôt le fils d'Égée ravit la Minoïde et fit voile vers Dia et là sur le rivage, le cruel, il lâcha sa compagne. Dans son abandon elle exhalait mille plaintes : Liber lui offrit le secours de ses bras, et pour que l'éternité d'un astre l'illuminât il prit à son front la couronne et la lança au ciel : Elle vole parmi les airs subtils, et pendant qu'elle vole les gemmes se changent en feux étincelants et se fixent, tandis que l'image de la couronne subsiste (3), à mi-chemin entre l'Agenouillé (4) et le Porteur de serpent (5). (1) dans le labyrinthe* (2) l'Attique (3) Il s'agit de la "Corona Borealis" : Les récits donnent à cette "couronne" plusieurs origines. Selon les mythographes elle peut appartenir à Thésée [si Thésée est lui-même l'"Agenouillé"]. Ou bien c'est Amphitrite (ou Thétis l'ayant reçue d'Aphrodite) qui la lui aurait donnée, lorsque le héros avait plongé au royaume de Poseidon pour y chercher l'anneau que Minos y avait jeté par défi et régler le différent qui l'opposait au roi, coupable d'une passion déraisonnable pour Periboea, une des compagnes de Thésée (cf. Bacchylide, Ode XVII et Pausanias, I, 17, 3); il en aurait fait présent à Ariane par la suite. Ou bien il l'aurait obtenue d'Ariane elle-même : dans cette version, les fiançailles d'Ariane et Dionysos précèdent la rencontre de Thésée ; la couronne est un présent du dieu ; Ariane la donne à Thésée pour que l'éclat des pierreries le guide dans l'obscurité du labyrinthe ; Dionysos la place au ciel après la mort d'Ariane. L'autre tradition, surtout poétique, associe cette couronne aux noces d'Ariane et Dionysos à Naxos : elle serait le cadeau de mariage, œuvre d'Héphaistos, offert par Dionysos, qui la tenait d'Aphrodite, ou par la déesse elle-même, élevé parmi les constellations et assurant ainsi l'immortalité de la fille de Minos. Par métonymie sans doute, elle désigne Ariane elle-même dans l'Art d'aimer d'Ovide. Hygin, Astronomie poétique,
II, 5, 1-4
(4) Nixi genu : La
constellation de l'"Agenouillé", " 'En
gÒnasin", aujourd'hui
"Hercule" : soit Héraclès combattant le dragon du Jardin
des Hespérides, ou combattant les Ligures ; soit Thésée
devenu assez fort pour soulever le rocher
de Trézène et y trouver l'épée et les sandales
que son père avait cachées en attendant que l'âge lui
permît se rendre à Athènes ; soit Cétée
; soit le musicien Thamyris suppliant les Muses auxquelles il avait lancé
un défi et qui le punirent en l'aveuglant ; soit Orphée mis
à mort par les femmes de Thrace ; soit Ixion puni et attaché
pour avoir tenté de faire violence à Héra ; soit Prométhée
enchaîné (voir cette
page et les images).
¢gcoà d'A„ge„deo Qhsšwj ™sti lÚrhAlii autem Thamyrim a Musis excaecatum, ut supplicem ad genua iacentem dicunt ; alii Orphea a Thraciis mulieribus interfici, quod uiderit Liberi patris initia. Aeschylus autem in fabula, quae inscribitur PromhqeÝj luÒmenoj, Herculem ait esse, non cum dracone, sed cum Liguribus depugnantem. Dicit enim, quo tempore Hercules ab Geryone boves abduxerit, iter fecisse per Ligurum fines ; quos conatos ab eo pecus abducere, manus contulisse et complures eorum sagittis confixisse. Sed postquam Herculi tela defecerint, multitudine barbarorum et inopia armorum defessum, se ingeniculasse, multis iam uulneribus acceptis. Iovem autem misertum filii, curasse, ut circa eum magna lapidum copia esset ; quibus se Herculem defendisse et hostes fugasse. Itaque Iouem similitudinem pugnantis inter sidera constituisse. Hunc etiam nonnulli Ixiona brachiis uinctis esse dixerunt, quod uim Iunoni voluerit adferre ; alii Promethea in monte Caucaso uinctum. (5) Ð 'Ofioàcoj
= "celui qui tient le
serpent" (lat. anguitenens : Cic. Nat. II, 109 ; Manil. V,
390 ; anguifer : Colum. XI, 2, 49 ; Ophiuchus : Cic.
Arat.
77) : le Serpentaire ( = Asclépios, fils d'Apollon et de
la Nymphe Coronis, foudroyé par Zeus avant de devenir une constellation).
Pour une localisation plus précise, il faudrait désigner
la tête du Serpent. Voir cette
page et les images.
Ovide, Fastes, VI, 735 sq. :"Hic illa eximio posita est fulgore Corona".Atque haec quidem a tergo, propter caput autem Anguitenens,[109] "quem claro perhibent Ophiuchum nomine Graii". (...)Hygin, Astronomie poétique, II, 14 : XIV. OPHIUCHUS, qui apud nostros scriptores Anguitenens est dictus, supra Scorpionem constituitur, tenens manibus anguem medium corpus eius implicantem. Carnabîn : Hunc complures Carnabonta nomine dixerunt Getarum, qui suunt in Thracia, regem fuisse ; qui eodem tempore rerum est potitus, quo primum semina frugum mortalibus tradita esse existimantur. Ceres enim cum sua beneficia largiretur hominibus, Triptolemum, cuius ipsa fuerat nutrix, in curru draconum collocatum (qui primus omnium una rota dicitur usus, ne cursu moraretur) iussit omnium nationum agros circumeuntem semina partiri, quo facilius ipsi posterique eorum a fero uictu segregarentur. Qui cum peruenisset ad eum, quem supra diximus Getarum regem, ab eo primum hospitaliter acceptus, deinde non ut beneficus aduena et innocens, sed ut crudelissimus hostis insidiis captus, aliorum paratus producere, suam paene perdidit uitam. Carnabontis enim iussu cum draco unus eorum esset interfectus, ne cum Triptolemus sensisset insidias sibi parari, curru praesidium sibi constituere speraret, Ceres eo uenisse et ereptum adulescenti currum, dracone altero subiecto, reddidisse, regem pro coepto maleficio poena non mediocri adfecisse narratur. Hegesianax enim dicit, Cererem memoriae hominum causa ita Carnabonta sideribus figurasse, manibus tenentem draconem ut interficere existimetur. Qui ita uixerat acerbe, ut iucundissimam sibi conscisceret mortem. Alii autem Herculem esse demonstrant, in Lydia apud flumen Sagarim anguem interficientem, qui te homines conplures interficiebat et ripam frugibus orbabat. Pro quo facto ab Omphala, quae ibi regnabat, multis ornatum muneribus Argos remissum, ab Ioue autem propter fortitudinem inter sidera collocatum. Nonnulli etiam Triiopan Thessalorum regem dixerunt esse ; qui cum suum domicilium tegere conaretur, Cereris ab antiquis collocatum diruit templum. Pro quo facto a Cerere fame obiecta, numquam postea frugibus ullis saturari potuisse existimantur. Novissime prope ad terminum vitae dracone obiecto, mala plurima perpessus, aliquando mortem adeptus, inter astra Cereris uoluntate est constitutus. Itaque adhuc uidetur eum draco circumplexus aeterna merentem adficere poena. Polyzelus autem Rhodius hunc Phorbanta nomine demonstrat, qui Rhodiis auxilio maximo fuisse demonstratur. Nam cum eorum insulam, serpentium multitudine occupatam, ciues Ophiussam appellassent, et in ea multitudine ferarum draco fuisset ingenti magnitudine, qui plurimos eorum interfecisset, et patria deinque deserta carere coepisset, dicitur Phorbas Triopae filius ex Hiscilla Myrmidonis filia natus, eo tempestate delatus, omnes feras et eum draconem interfecisse. Qui cum maxime Apollini dilectus esset, locatus inter sidera dicitur, ut interficiens draconem laudis et memoriae causa videretur. Itaque Rhodii quotienscumque longius a litore prodeunt classe, prius sacrificant Phorbantis aduentu, ut talis euentus inopinatae uirtutis accidat ciuibus, qualis inscium Phorbanta futurae laudis ad sidera gloriae pertulit casus. Complures etiam astrologi hunc Aesculapium finxerunt, quem Iuppiter Apollinis causa inter astra collocauit. Aesculapius enim cum esset inter homines, et medicina ceteris praestaret, ut non satis ei uideretur hominum dolores leuare, nisi etiam mortuos revocaret ad uitam, nouissime fertur Hippolytum, quod iniquitate nouercae et inscientia parentis erat interfectus, sanasse, ita uti Eratosthenes dicit. Nonnulli Glaucum Minoos filium eius opera reuixisse dixerunt ; pro quo, ut peccato, Iouem domum eius fulmine incendisse, ipsum autem propter artificium et Apollinem eius patrem inter sidera anguem tenentem constituisse. Ut quidam dixerunt, de hac causa anguem dicitur tenere. Quod cum Glaucum cogeretur sanare, conclusus quodam loco secreto, bacillum tenens manu, cum quid ageret cogitaret, dicitur anguis ad bacillum eius adrepsisse ; quem Aesculapius mente commotus interfecit, bacillo fugientem feriens saepius. Postea fertur alter anguis eodem uenisse, ore ferens herbam, et in caput eius inposuisse ; quo facto, utrosque loco fugisse ; quare Aesculapium usum eadem herba et Glaucum reuixisse. Itaque anguis et in Aesculapii tutela et in astris dicitur collocatus. Qua consuetudine ducti posteri eius tradiderunt reliquis, ut medici anguibus uterentur. |
| Retour à la liste des textes grecs et latins |
Les vers de Catulle et la traduction Texte de Catulle et notes De l'image pathétique à celle de l'extase |
Ariane et Dionysos Ariane et Thésée Autour d'Ariane Ariane d'âge en âge |
Langues anciennes dans l'académie de Nancy-Metz |